191. HIS MASTER'S VOICE 7PG 3405 ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ 1964

Ιωαννίδης Δημήτρης HIS MASTER'S VOICE 7PG 3405 Τη θάλασσας το νερόν (Τικ διπλό) - Το τραίνον ντο παϊ σην ξενητειάν (Ομάλ) 1964- 45rpm- 7''

 

Οι ποντιακοί χοροί δεν αποτελούν μόνο ένα μέσο διασκέδασης αλλά φέρουν μαζί τους την ιστορία, τη γεωγραφία, και βέβαια τον πολιτισμό των Ποντίων, και μόνο μια πολυεπίπεδη ανάγνωσή τους μπορεί να θεωρηθεί πλήρης μελέτη τους.

Η βασική χορευτική φόρμα των χορών, ο κύκλος, στον οποίο συμμετέχουν όλοι ισότιμα χωρίς να υπάρχει πρωτοχορευτής που ξεχωρίζει και κυριαρχεί, μας φανερώνει κοινωνιολογικά δομικά στοιχεία των κοινοτήτων των Ποντίων. Μελετώντας λοιπόν μόνο τη φόρμα των χορών μπορούμε να συμπεράνουμε (ή έστω έχουμε ισχυρές ενδείξεις) την κυριαρχία του συνόλου επί του ατόμου, την εύκολη ενσωμάτωση σ’ αυτό το σύνολο, τους ισχυρούς δεσμούς ενότητας της κοινότητας.

Άλλου είδους συμπεράσματα μπορούμε να εξάγουμε παρατηρώντας τα βήματα των χορών.

Γνωρίζοντας ότι κάποιοι χοροί είναι διαδεδομένοι σε μια περιοχή μπορούμε να διαπιστώσουμε επηρεασμούς ή μετακινήσεις πληθυσμιακών ομάδων σε μια άλλη περιοχή όπου θα συναντήσουμε ίδια βήματα. Είναι μάλιστα ιδιαίτερα ενδιαφέρον να μελετηθεί αν ένας χορός έχει μείνει αναλλοίωτος από κάθε άποψη (μελωδία και ρυθμός, ονομασία, μορφή κτλ.) ή κάποια από αυτά τα στοιχεία του έχουν αλλάξει. Τα στοιχεία αυτά είναι ενδείξεις για το πόσο μαζική ήταν η πληθυσμιακή μετακίνηση, για τη σημαντικότητα του ίδιου του χορού, για το χρονικό διάστημα παραμονής στη νέα περιοχή κτλ. Όταν μάλιστα έχουμε γνώση για την πλειοψηφία των χορών κάθε περιοχής, και επομένως μπορούμε να συγκρίνουμε πολλούς χορούς μεταξύ τους, τα συμπεράσματα είναι ακόμη πιο σύνθετα και ενδιαφέροντα. Με τον ίδιο τρόπο, συγκρίνοντας δηλαδή χορούς, διαπιστώνουμε και τις αλληλεπιδράσεις Ποντίων και άλλων λαών της περιοχής (Τούρκων, Αρμενίων, Κούρδων, Λαζών κ.ά.).

Οι χοροί δεν είναι απλώς ρυθμικοί βηματισμοί, είναι ένα σύνολο που περιλαμβάνει το γιατί χορεύονταν, τις μελωδίες τους, τα τραγούδια τους. Είναι άραγε τυχαίο που όλα τα ακριτικά ιστορικά τραγούδια των Ποντίων είναι μελοποιημένα με βάση το ρυθμό του χορού διπάτ’; Για παράδειγμα το περίφημο «Αητένς επεριπέτανεν» (όπως και τόσα άλλα), που η ιστορία του εκφράζεται τόσο μέσα από το λόγο του τραγουδιού όσο και μέσα από τις κινήσεις του χορού.

Με τον ξεριζωμό και την εγκατάσταση των Ποντίων στην Ελλάδα ανακόπηκε βίαια η ομαλή συνέχεια όλων αυτών των παραδόσεων, και η εξέλιξή τους άλλαξε δραματικά. Οι χοροί όμως συνέχισαν να είναι βασικός συνδετικός κρίκος της ιστορίας των Ποντίων. Μέσω αυτών οι μνήμες από τη χαμένη πατρίδα παραμένουν ζωντανές, βασικά πολιτισμικά χαρακτηριστικά συνεχίζουν να υπάρχουν.

To Τίκ Διπλόν είναι μεικτός δεξιόστροφος χορός που χορεύεται από όλους σχεδόν τους Πόντιους σήμερα-σε κλειστό κύκλο-με τα χέρια λυγισμένα στους αγκώνες και έχει 10 βήματα με μαλακό σουστάρισμα. Το Τίκ είναι η χορευτική βάση, το υπόβαθρο θα έλεγα για να μπορέσει κάποιος να χορέψει αξιοπρεπώς περισσότερους από 30 με 35 Ποντιακούς χορούς. Τον συναντάμε και με την ονομασία Τίκ ΄σ Σο Γόνατον αφού είναι χαρακτηριστικό το τσάκισμα (λύγισμα) των γονάτων. Τίκ ΄σ Σο Γόνατον χόρευαν οι Πόντιοι 1ης γενιάς κάτι που στις μέρες μας έχει εκλείψει. Στην περιοχή της Λιβεράς (Ματσούκα) δεν χρησιμοποιούσαν για τον χορό αυτόν την ονομασία Τίκ, αλλά τον ονόμαζαν Τ΄Απάν και Κά΄(Από Κάτω προς τα Πάνω). Σε άλλη περιοχή της Ματσούκας τον έλεγαν Τ΄ από κάθεν κι Αν που σημαίνει (Από κάτω προς τα Πάνω). Παρατηρείται-από πολλούς-το παράδοξο φαινόμενο στη μορφή αυτή του Τίκ, τους αγκώνες να ανοίγουν τα χέρια να κατεβαίνουν προς τα κάτω και να αποκτούν κίνηση, ενώ δεν υπήρχε, το κορμί από στητό και όρθιο να καμπουριάζει με συνέπεια να έχει χάσει ο χορός όχι μόνο το χρώμα του αλλά και το όνομά του. Το Τίκ Διπλόν δημιουργήθηκε στην Ελλάδα την δεκαετία του 60, την εποχή των μεγάλων παρεμβάσεων στους χορούς, από τις φιγούρες που γίνονταν με τα πόδια στα δύο πίσω τριαράκια κατά την διάρκεια του Τίκ Μονόν. Έτσι σιγά-σιγά προστέθηκαν άλλα δύο τριαράκια και προέκυψε ένας νέος χορός που ονομάστηκε Τίκ Διπλόν. Συνοδεύεται πάντα από τραγούδι και παίζεται από όλα τα μουσικά όργανα (λύρα, βιολί, κεμανέ, κλαρίνο, ούτι, αγγείο, φλογέρα, ζουρνά). Πληροφορίες παρμένες από τον Ν. Ζουρνατζίδη.

Στα Τούρκικα η λέξη dig-από όπου πήρε την ονομασία του ο χορός-που στην Ποντιακή πλέον προφέρεται (Τίκ) σημαίνει κάθετος, όρθιος, στητός και ουσιαστικά φωτογραφίζει τη θέση του χορευτή.

Ο χορός μπορεί να ξεκινήσει είτε με το δεξί είτε με το αριστερό πόδι. Περιγράφεται η είσοδος στον χορό με το αριστερό πόδι. Πάτημα αριστερού ποδιού προς το κέντρο του κύκλου (το πόδι αυτό σηκώνει όλο το βάρος του σώματος) και ακολουθεί το δεξί πόδι που σταματά πίσω από το αριστερό. Τα δύο βήματα αυτά: αριστερό-δεξί αποτελούν την εισαγωγή στον χορό. Ουσιαστικά ο χορός και ξεκινά με το δεξί πόδι να πατά μπροστά και λοξά δεξιά στην διάσταση (βήμα 1), το αριστερό πατάει πίσω από το δεξί (2ο βήμα), ενώ στην συνέχεια το δεξί πατάει πίσω και δεξιά προς την νοητή περιφέρεια του κύκλου στην οποία κινείται ο χορός (3ο βήμα) το αριστερό έρχεται να κλείσει δίπλα στο δεξί (4ο βήμα). Πάτημα αριστερού ποδιού στην διάσταση αριστερά (βήμα 5) κλείσιμο δεξιού δίπλα στο αριστερό (6ο βήμα). Πάτημα δεξιού στην διάσταση δεξιά (7ο βήμα) πάτημα αριστερού δίπλα στο δεξί (βήμα 8). Το αριστερό πατά μπροστά προς το κέντρο (βήμα 9) και ακολουθεί κλείσιμο του δεξιού δίπλα στο αριστερό (βήμα 10).Ο ρυθμός του χορού είναι πεντάσημος 5/8 (3-2).

Το Ομάλ Aπλό ή Μονόν είναι δεξιόστροφος απλός χορός. Στην Ποντιακή διάλεκτο-Ομάλ’ σημαίνει ομαλός, επίπεδος. Παίζεται σε διαφορετικές μουσικές μελωδίες στην Τσιμερά της Αργυρούπολης, στην Τραπεζούντα αλλά και σε άλλες περιοχές του Πόντου.

Είναι μεικτός και χορεύεται σε κλειστό κύκλο με τα χέρια λυγισμένα στους αγκώνες. Ο χορός έχει 6 βήματα και κινείται πάνω σε νοητή περιφέρεια από τα οποία τα 4 γίνονται προς τα δεξιά και τα δύο αριστερά. (1ο βήμα) Πάτημα του δεξιού ποδιού προς τα πίσω & δεξιά στη διάσταση (2ο) το αριστερό περνά μπροστά από το δεξί (3ο) το δεξί μετακινείται δεξιά (4ο) έρχεται και κλείνει το αριστερό δίπλα στο δεξί. Το αριστερό πατά πίσω αριστερά στην διάσταση (5ο βήμα δηλαδή στην νοητή περιφέρεια της αρχικής θέσης), (6ο) κλείσιμο του δεξιού ποδιού δίπλα στο αριστερό.

Ο ρυθμός του χορού είναι τετράσημος 4/4 (2/2).

Δυστυχώς πληροφορίες για τον Δημήτρη Ιωαννίδη (βλέπε και ανάρτηση 79) δεν κατάφερα να βρω, οπότε έκανα μια μικρή αναφορά στους χορούς που ακούμε στο σημερινό δισκάκι. Στην πρώτη φωτογραφία, πιθανότατα εικονίζεται ο Δημήτρης Ιωαννίδης στη λύρα.

Πληροφορίες, φωτογραφίες και το ηχητικό αρχείο …(εδώ).

 

 

190. PANIVAR PA-404 ΣΚΟΥΛΑΣ ΒΑΣΙΛΗΣ- ΑΠΟΣΤΟΛΑΚΗΣ ΜΙΧΑΛΗΣ- ΜΑΡΚΟΓΙΑΝΝΑΚΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ 1972

Σκουλάς Βασίλης (Καλαθάς)- Αποστολάκης Μιχάλης- Μαρκογιαννάκης Ευάγγελος (Μαρκοβαγγέλης) PANIVAR PA-404 Αγρίμια κι΄ αγριμάκια μου (Ριζίτικο) - Θ΄ ανέβω στο διάστημα (Συρτός) 1972- 45rpm- 7''

 

«Ο Βασίλης Σκουλάς γεννήθηκε στα Ανώγεια Μυλοποτάμου Ρεθύμνου Κρήτης το 1946. Η οικογένεια του έχει μεγάλη παράδοση στη μουσική και γενικότερα στις τέχνες. Ο παππούς του, ο Μιχάλης Σκουλάς, ήταν σπουδαίος λυράρης της εποχής του και ο πατέρας του Αλκιβιάδης Σκουλάς ή Γρυλιός γνωστός λαϊκός ζωγράφος των Ανωγείων.

Άρχισε να μαθαίνει λύρα σε ηλικία 7 ετών και στα 16 του χρόνια, κατάφερε να καθιερωθεί, ανάμεσα στους πρώτους λυράρηδες και τραγουδιστές της Κρήτης. Έχει παίξει και τραγουδήσει σε μια μεγάλη σειρά, από επιτυχημένες καλλιτεχνικές, κοινωνικές και πολιτιστικές εμφανίσεις, στην Αμερική, στον Καναδά, στην Αυστραλία και στην Γερμανία, όπου υπάρχουν Έλληνες και ιδίως Κρητικοί.

Τον πρώτο του δίσκο ηχογράφησε το 1965,ο οποίος περιείχε κοντυλιές με τον Θανάση Σταυρακάκη και τον Νίκο Ξυλούρη, ακολούθησε ο πρώτος προσωπικός δίσκος 33 στροφών το 1969.

Ο Βασίλης Σκουλάς όμως έκανε τη σημαντικότερη δισκογραφική του δουλειά και άρχισε να συνεργάζεται με έντεχνους Έλληνες συνθέτες από το 1980, με το δίσκο "Σεργιάνισμα στην Κρήτη". Ακολούθησαν η "Κρητική ανθολογία", "Τα τραγούδια του σίδερου και του νερού" σε μουσική του Γιάννη Μαρκόπουλου, και πολλοί άλλοι.

Την περίοδο 1981-85 είχε πραγματοποιήσει μια σειρά, από εμφανίσεις στην Αθήνα στο θέατρο Παρκ, στο έργο "Καφενείον η Ελλάς" και στο θίασο του Γιάννη Βόγλη, στη θεατρική παράσταση του έργου του Νίκου Καζαντζάκη "Καπετάν Μιχάλης", στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Η πορεία του Βασίλη Σκουλά θα αλλάξει όταν το 1995 συμμετείχε σε δύο τραγούδια στο μουσικό έργο "Αιολία" του Μιχάλη Νικολούδη, ερμηνείες οι οποίες τον έκαναν να στραφεί και στο έντεχνο Ελληνικό τραγούδι.

Το 2002 κυκλοφόρησε διπλός δίσκος με μερικές από τις πιο γνωστές επιτυχίες του και διασκευές σε διάφορα κλασσικά Κρητικά τραγούδια και χορούς. Ο Βασίλης Σκουλάς διατηρεί μέχρι σήμερα, το ίδιο πάθος και μεράκι, να δημιουργεί και να διατηρεί το δικό του στέκι εμφανίσεων, την πασίγνωστη ταβέρνα "Ντελίνα", στο χωριό του, τα Ανώγεια.»

Στη δεύτερη πλευρά, του σημερινού δίσκου, έχουμε τον εξαιρετικό λυράρη Μιχάλη Αποστολάκη με τον Μαρκοβαγγέλη. Για τον Μαρκοβαγγέλη όπως και για τον Σκουλά έχουμε αναφερθεί εκτενέστερα σε παλαιότερες αναρτήσεις.

Ο Μιχάλης Αποστολάκης με καταγωγή το χωρίο Κεραμές, Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου. Δισκογραφικά τον συναντάμε σε τέσσερα 45άρια. Έχει συνεργαστεί με τον Μαρκοβαγγέλη, τον Μαρκογιάννη, τον Νίκο Μανιά και την Δέσποινα Σκαλίδη-Παπαδάκη. Στο μέλλον που θα αναρτήσουμε και τα υπόλοιπα δισκάκια ίσως να βρούμε περισσότερες πληροφορίες και φωτογραφικό υλικό. Το ¨Θ’ ανέβω στο διάστημα¨ το συναντάμε και στο PA-182 της Panivar με την ίδια μήτρα ΡΑ- 182 Α. Οπότε χρονολογία ηχογράφησης είναι το 1970 και κυκλοφορίας 1972. Του Σκουλά, το ριζίτικο, χρονολογία ηχογράφησης είναι το 1972.

Αρκετές από τις φωτογραφίες του Σκουλά όπως και το σύντομο βιογραφικό, θα τα βρείτε στην ομάδα ¨ΒΑΣΙΛΗΣ ΣΚΟΥΛΑΣ - VASILIS SKOULAS¨.

Φωτογραφίες και το ηχητικό αρχείο …(εδώ).

 

189. PARLOPHONE GDSP 3275 ΚΑΛΟΓΕΡΙΔΗΣ ΕΥΣΤΡΑΤΙΟΣ 1967 (Ηχογράφηση 1938)

Καλογερίδης Ευστράτιος (Στρατής- Δάσκαλος του βιολιού) PARLOPHONE GDSP 3275 Νέος πεντοζάλης - Ανάμικτος Σητειακός Μαλεβιζιώτικος 1967(Ηχογράφηση 1938)- 45rpm- 7''

Ο Ευστράτιος Καλογερίδης (βλέπε και ανάρτηση 1), γεννήθηκε το 1883 στην Σητεία του Νομού Λασιθίου. Ο πατέρας του Εμμανουήλ Καλογερίδης ήταν σχολάρχης και στην συνέχεια τελώνης. Ο Ευστράτιος Καλογερίδης ήταν πολύ καλός μαθητής αν και εκείνα τα χρόνια ήταν δύσκολα.
Το 1910 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, προκειμένου να σπουδάσει Χημεία κάτι όμως που δεν έγινε ποτέ μιας και τον κέρδισε η μεγάλη του αγάπη, η μουσική! Έτσι σπούδασε μουσική στο Παρίσι και επιστρέφοντας στην Κρήτη το 1915 άσκησε το επάγγελμα του φωτογράφου (μιας άλλης μεγάλης του αγάπης) στο προάστιο Πόρος στο Ηράκλειο. Σήμερα στο προάστιο αυτό υπάρχει και η στάση των αστικών λεωφορείων με το όνομα «Καλογερίδης» προς τιμήν του.
Η τεράστια μουσική παιδεία που είχε αποκτήσει δεν μπορούσε να περάσει απαρατήρητη κι έτσι πολύ σύντομα ανέλαβε την διεύθυνση της Φιλαρμονικής Ορχήστρας του Ηρακλείου ανεβάζοντας την στο επίπεδο Μεγάλης Ορχήστρας.

Το μεγαλύτερο όμως έργο που επιτέλεσε ήταν η συλλογή και καταγραφή όλων των μελωδιών της γενέτειράς του (Σητεία) και της ευρύτερης περιοχής, τις οποίες κατέγραψε σε παρτιτούρες και έτσι έμαθαν και θα μαθαίνουν οι επόμενες γενιές τις αυθεντικές μελωδίες της Ανατολικής Κρήτης.
Εκτός από τον πυρρίχιο τον οποίο αν γνωρίζουμε σήμερα είναι κάτι που οφείλουμε στον Ευστράτιο Καλογερίδη, ο αξεπέραστος αυτός μουσικός βρήκε και την αυθεντική μελωδία του Ερωτόκριτου την οποία συμπεριέλαβε στις παρτιτούρες του. Χάρη στη μέριμνα της κόρης του Αλίκης οι παρτιτούρες του διασώθηκαν και συγκεντρώθηκαν από το Δήμο Ηρακλείου, για να εκδοθεί μέρος τους με τίτλο Κρητική Μουσική (1) το 1985, με αφορμή τα 25 χρόνια από το θάνατό του.
Το βιβλίο προλογίζουν ο Γεώργιος Αμαριανάκης και ο Κωστής Φραγκούλης.

Οι «Κοντυλιές» του Καλογερίδη έχουν μείνει παροιμιώδης και σίγουρα έχουν στιγματίσει την μουσική ιστορία της Κρήτης.

Ο καλλιτέχνης που χάραξε μια ανεπανάληπτη πορεία και άφησε ένα τόσο πλούσιο και σημαντικό έργο πίσω του, είχε δύο βιολιά στην κατοχή του. Το ένα από αυτά αναγκάστηκε να το πουλήσει αντί 7.000 δρχ όταν προσεβλήθει από καρκίνο και μετέβει στην Αθήνα για να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα που ποτέ όμως δεν ξεπέρασε.

Πρέπει να πούμε ότι ο Στρατής Καλογερίδης είχε κατηγορηθεί από πολλούς ανθρώπους της μουσικής μεταξύ των οποίων και κάποιοι αλαζόνες μουσικολόγοι που υποστήριζαν μεταξύ άλλων ότι ο Καλογερίδης ήταν ¨εκτροχιαστής¨ μουσικός με ευρωπαϊκή κουλτούρα, ξένη ως προς την γνήσια κρητική. Ο λυρισμός είναι ένα στοιχείο που υπάρχει αιώνες τώρα στα μουσικά μονοπάτια της ανατολικής Κρήτης και ιδιαιτέρως  του Λασιθίου.

Ο λυρισμός λοιπόν κυριαρχούσε και συνεχίζει να κυριαρχεί στο ύφος των μουσικών μοτίβων του Λασιθίου. Αυτός λοιπόν ο λυρισμός ήρθε και «έδεσε» με την ήδη σωστή μουσική παιδεία του Καλογερίδη, σε πλήρη αρμονία με την ήδη παραδοσιακή έκφραση. Αλλά αν ανατρέξουμε σε μουσικούς του Λασιθίου της ίδιας περιόδου θα παρατηρήσουμε σχεδόν την ίδια ακουστική με αυτήν του Καλογερίδη, ο οποίος διέσωσε και διασκεύασε πλήθος από κοντυλιές, προσθέτοντας σίγουρα το προσωπικό του ύφος, χωρίς όμως να προσβάλλει την γνήσια μορφή τους. Αυτές λοιπόν οι ηχογραφήσεις του χαρακτηρίστηκαν ως «φολκλορικές».
Ίσως αυτό να το είπε έτσι ο μουσικολόγος και συντάκτης της κριτικής γιατί μάλλον μόνο «φολκλορικά» και όχι γνήσια είχε συνηθίσει να ακούει τις κοντυλιές, παραβλέποντας σίγουρα την πρωταρχική τους δομή και απόδοση όπως διασώζεται αυτή στο Λασίθι (βιολί, νταουλάκι, μαντολίνο, κιθάρα).

Στις 25 Ιουλίου του 1960 ο «Σπουδαγμένος Μουσικός της Σητείας» άφησε την τελευταία του πνοή σε ηλικία 77 ετών χτυπημένος από την επάρατο νόσο.

Ο Ευστράτιος Καλογερίδης είναι ο άνθρωπος που σημάδεψε την Μουσική ιστορία της Ανατολικής Κρήτης και θα αποτελεί πάντα σύμβολο για αυτήν.

Πληροφορίες, φωτογραφίες και το ηχητικό αρχείο …(εδώ).