188. LIBERTY 37 ΠΙΠΕΡΑΚΗΣ ΧΑΡΙΛΑΟΣ 1952

Πιπεράκης (Παπαδάκης) Χαρίλαος (Θεός της μουσικής- Μεγάλος Διάβολος- Παγκανίνι της λύρας) LIBERTY 37 Μη σε γελάση ο έρωτας (Αποκορονιώτικος Συρτός) - Θα σε λατρεύω θες δεν θες (Χανιώτικος Συρτός) 1952- 78rpm- 10''

Ο Χαρίλαος Πιπεράκης πιο γνωστός ως Χαρίλαος Κρητικός, θεωρείται από τα μυθικά πρόσωπα της μουσικής παράδοσης της Κρήτης και ένας από τους "πατέρες" της νεότερης κρητικής μουσικής, αν και η φήμη του ήταν μεγαλύτερη εκτός της γενέτειράς του. Γεννήθηκε το 1894 ή το 1895 στο Ξεροστέρνι του νομού Χανίων και ασχολήθηκε από μικρός με τη μουσική μαθαίνοντας στο ξεκίνημα βιολί. Πέρασε πολύ γρήγορα στην κρητική λύρα και σε ηλικία μόλις 14 χρόνων θεωρήθηκε ένα από τους εξαίρετους εκτελεστές.

Τα πρώτα του μαθήματα λύρας τα πήρε παιδί ακόμη από το σπουδαίο κοντοχωριανό του λυράρη Μαθιούδη. Δεν γνωρίζουμε αν συνέβη, αλλά αναφέρεται από τον συμπατριώτη του δικηγόρο Γιώργο Στυλιανάκη ότι -άγνωστο πως-υπήρξε επίσης, στη νεαρή του ηλικία, μαθητής του "ιερού τέρατος" της μικρασιατικής μουσικής, του περίφημου Κωνσταντινουπολίτη λυράρη Damouri Jemil Bey που πέθανε το 1914 αφήνοντας δυσαναπλήρωτο κενό στη μουσική παράδοση της Μικρός Ασίας. Έφηβος ακόμη, το 1912 ή 1913 και έχοντας μοναδικό εφόδιο την τέχνη του, αποφασίζει το μεγάλο ταξίδι στην Αμερική, που έμελλε να επιφυλάξει τεράστιες εκπλήξεις αφού εκεί έζησε και τα περισσότερα χρόνια της ζωής του. Αν και δεν υπάρχουν ακόμα στοιχεία για τα πρώτα του χρόνια στην Αμερική, είναι βέβαιο ότι γρήγορα εντάχθηκε στον χώρο των ελλήνων μουσικών και επιβεβαίωσε την αξία του.

Σύμφωνα με τις αφηγήσεις του Γιώργου Κατσαρού (Θεολογίτη), που υπήρξε για δεκάδες χρόνια φίλος, συνεργάτης και σύντροφος του στο πάλκο, ο Χαρίλαος ήταν ήδη διάσημος πριν από το 1920 και στα χρόνια του Μεσοπολέμου θεωρήθηκε ο σημαντικότερος και διασημότερος λυράρης-τραγουδιστής (ή λυριστής, όπως αναφέρουν οι ετικέτες των δίσκων της εποχής) που πέρασε ποτέ από την Αμερική.
Στο πέρασμα του, κατά τη διάρκεια των πολύμηνων περιοδειών που πραγματοποιούσαν οι διάφορες κομπανίες των Ελλήνων μουσικών, ξεσήκωνε όχι μόνο τους Κρητικούς των περιοχών όπου έπαιζε, αλλά και ανθρώπους από όλα τα μέρη της Ελλάδας. Και όχι μόνο, αφού με το πέρασμα των χρόνων εμπλούτισε το ρεπερτόριό του με τραγούδια από διάφορες περιοχές του ελληνισμού αλλά και από γειτονικές μεσογειακές χώρες.

"Με όση άνεση και ευχέρεια απέδιδε τα τραγούδια της μουσικής παράδοσης της Κρήτης, το ίδιο τέλεια έπαιζε σφουγγαράδικα τραγούδια, σκοπούς και ταξίδια από τα βάθη της Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής, ως και τους γρήγορους ήχους των λαών της Βαλκανικής, ρεμπέτικα ή ελαφρά τραγούδια της πατρίδας, ως και κλασικούς χορούς των ευρωπαϊκών σαλονιών", σημειώνει ο Γιώργος Στυλιανάκη σε άρθρο του για τον θάνατο του Χαρίλαου Κρητικού στον "Κήρυκα" των Χανίων τον Φεβρουάριο του 1979. Παρόμοιος όμως ήταν και ο ξεσηκωμός των συμπατριωτών του στις λίγες φορές όπου βρέθηκε στην Κρήτη στα χρόνια του Μεσοπολέμου:
"Στη δράση του μόνο μια φορά -το 1936- λέγεται πως ήρθε εδώ και τον συνωστισμό που προκάλεσε η έλευση του τον παρομοιάζουν οι παλιοί -απλοϊκοί ίσως- με την κηδεία του Εθνάρχη", σημειώνει, ως άνω, ο Γ. Στυλιανάκης. Ο Χαρίλαος Κρητικός ανήκε στους -λίγους δυστυχώς- Έλληνες μουσικούς της πρώτης γενιάς των μεταναστών που διατήρησαν σχέσεις και επαφές με την ιδιαίτερη πατρίδα τους. Αναφέρονται, από πληροφορίες, ταξίδια του το 1923, το 1926, το 1932, το 1936 στην Κρήτη, όπου έμενε για μικρά χρονικά διαστήματα και επέστρεφε στην Αμερική.

Λέγεται ότι το 1928 επέστρεψε για λίγο στην Κρήτη και συναντήθηκε με πολλούς μουσικούς της εποχής, μεταξύ των οποίων ο μεγάλος Χανιώτης βιολάτορας Γιώργος Μαργιάνος, από τον οποίο έμαθε αρκετές μελωδίες, καθώς και οι μεγάλοι Ρεθεμνιώτες μουσικοί Ανδρέας Ροδινός και Γιάννης Μπερνιδάκης (Μπαξεβάνης), που τον κέρδισαν με τις ικανότητές τους και διοργάνωσαν στην προκυμαία του Ρεθύμνου ένα διήμερο γλέντι που άφησε εποχή (συγκινητική λογοτεχνική περιγραφή του γεγονότος κάνει ο Νίκος Αγγελής στο συγκλονιστικό βιβλίο του «Στον Ίσκιο της Μαδάρας», στο αφήγημά του για το Ροδινό).Ο Χαρίλαος αν και παίζει στο πάλκο από τα μέσα της δεύτερης δεκαετίας του αιώνα, στη δισκογραφία εμφανίζεται το 1926, ιδρύοντας μαζί με άλλους μια δική τους εταιρεία δίσκων με το όνομα "Φάρος" (Pharos).

Συνέβη και με άλλους - διάσημους στα χρόνια του Μεσοπολέμου, αλλά και κατόπιν - καλλιτέχνες να μην εντάσσονται στις μεγάλες δισκογραφικές εταιρείες της Αμερικής (Columbia και RCA Victor), αλλά να δημιουργούν δικές τους μονάδες παραγωγής, αφενός για να ελέγχουν το ρεπερτόριο τους, αφετέρου για να συμμετέχουν και στα πιθανά κέρδη. Στην περίοδο των 78 στροφών έχουν καταγραφεί - μέχρι στιγμής - 35 τέτοιες μικρές ελληνικού ρεπερτορίου εταιρείες.
Δυστυχώς, για αγνώστους λόγους, η δισκογραφική παρουσία του Χαρίλαου στα χρόνια του Μεσοπολέμου δεν ήταν ανάλογη της μεγάλης του φήμης και της καλλιτεχνικής δράσης του. Με την εταιρεία Pharos ηχογραφεί το 1926-27 14 τραγούδια, εκ των οποίων πέντε παραδοσιακά ρεμπέτικα και εννέα κρητικά. Ο Χαρίλαος μας κληροδότησε κλασικά κρητικά τραγούδια, όπως τα περίφημα συρτά "Το ξηροστεριανό νερό" και "αχι λουσακιανό κρασί".

Η αποτύπωση και η καταγραφή ρεμπέτικων από τον Χαρίλαο Κρητικό, με τη φωνή και τη λύρα του, άνοιγε ένα ενδιαφέρον κεφαλαίο στη διερεύνηση της ιστορίας του ρεμπέτικου, ενώ ταυτόχρονα φανέρωνε και τη διείσδυση του μουσικού αυτού είδους σε μουσικούς χώρους που δεν μπορούσε κανείς να φανταστεί. Ο Χαρίλαος ηχογραφεί στη δεκαετία του '30 άλλα 12 τραγούδια (τέσσερα με την Columbia και οκτώ με την Orthophonic, που επανατυπώνονται και από την RCA Victor) εκ των οποίων πέντε ακόμη ρεμπέτικου ύφους και επτά κρητικά. Η δισκογραφική παρουσία του Χαρίλαου συνεχίζεται και μεταπολεμικά, ηχογραφώντας ομοίως ρεμπέτικα και κρητικά τραγούδια σε μικρές ελληνικές εταιρείες της Αμερικής, όπως η Grecophon, η Kaliphon, κ.α.

Η παρουσία του στο πάλκο ήταν συνεχής μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και στη δεκαετία του '50 υποδέχεται κι αυτός μαζί με το Γιώργο Κατσαρό (Θεολογίτη) -τη νεότερη γενιά των Ελλήνων μουσικών που περιοδεύουν ή εγκαθίστανται στην Αμερική. Ο Κώστας Καπλανής, που έπαιξε και έζησε πολλά χρονιά μαζί του τον περιγράφει σαν ένα γλυκύτατο, χιουμορίστα και ενωτικό συνάδελφο, με τεράστια ευχέρεια στη σύνθεση μαντινάδων, συντροφικό και πάνω απ' όλα εξαίσιο εκτελεστή Τα τελευταία χρόνια της ζωής του θέλησε να επιστρέψει στην Κρήτη για να παίζει εκεί μέχρι την τελευταία του πνοή. Αλλά δεν πρόλαβε. Από τον γάμο του απέκτησε δυο γιους, ενώ πολλά μέλη της οικογένειας του ζουν στην ιδιαίτερη πατρίδα του. Πέθανε το 1978 στις ΗΠΑ και θάφτηκε στο χωριό του. Στον ύστατο αποχαιρετισμό του φίλου του δικηγόρου Γ. Στυλιανάκη (ως άνω) αναφέρονται ακόμη τα παρακάτω: Όμως ο Χαρίλαος, ο αξέχαστος για χιλιάδες φίλους του Χαρίλαος, όσα κι αν πούμε δεν περιγράφεται με ξερά γράμματα.

Περιγράφεται μόνο με την αίσθηση της υπέροχης μουσικής του. Και όσο κι αν τον είπαν "Θεό της μουσικής" (στην Αμερική), ή "Μπουγιούκ Σειτάν". δηλαδή "Μεγάλο Διάβολο", οι Ανατολίτες, ή "Παγκανίνι της λύρας" (Στην Αθήνα το 1958), ή πως αλλιώς ένιωθε ο κάθε μακάριος ακροατής του, έφυγε όπως όλοι. Το "ιερό τέρας" όσο κι αν κυριάρχησε για 70 χρόνια στο μουσικό στερέωμα της Αμερικής και έμεινε "σφάχτης" στην καρδιά του κάθε επαναστάτη, έσβησε χωρίς πόνο, όπως έλεγε το τηλεγράφημα. Όσο κι αν μπήκε στο Πάνθεον των τριών μεγάλων της λύρας, (μαζί με τον Νταμουρή Τζεμίλ Μπέη και το Λάμπρο Λεονταρίτη, που και οι δυο ήταν Πολίτες), άφησε τον κόσμο αυτό με δυο κοινούς καημούς. Που δεν μπορούσε πια να παίξει και να εκφράσει το πύρινο πάθος της ψυχής του και που δεν πέθανε στην Κρήτη του". 

Ο σημερινός δίσκος κυκλοφόρησε το 1952, ωστόσο σημαντική πηγή (rebetiko.sealabs.net) δίνει χρονιά ηχογράφησης το 1939. Δύσκολο να γίνει διασταύρωση. Στη Liberty ηχογραφεί πάλι με όργανα της «καφέ αμάν» ορχήστρας, μετά το 1952 και μόνο «κρητικές» μελωδίες. Στη σημερινή ηχογράφηση συναντάμε τον τύπο ορχήστρας λύρα-ούτι-τουμπελέκι με άγνωστους τους οργανοπαίχτες.

Πληροφορίες, φωτογραφίες και το ηχητικό αρχείο …(εδώ).

 

187. ΑΙΓΑΙΟΝ ΑΙ-04 ΜΠΙΛΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ- ΜΠΑΡΔΑΝΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ- ΘΕΟΔΟΣΗΣ- ΒΑΒΟΥΛΑ ΑΓΓΕΛΙΚΗ- ΧΡΥΣΙΝΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ 1969

Μπίλης (Τσιμπλάκης) Γεώργιος- Μπαρδάνης (Σταματογιάννης) Ιωάννης- Θεοδόσης- Βαβουλά Αγγελική- Χρυσίνης Στέλιος ΑΙΓΑΙΟΝ ΑΙ-04 Του σκύλου το παράπονο (Μπάλος) - Γύρισε σβήσε τη φωτιά (Συρτός) 1969- 45rpm- 7''

Ο Γιάννης Μπαρδάνης (Σταματογιάννης) γεννήθηκε το 1922 (ίσως και 1919) στην Απέραθο (Απείρανθο) της Νάξου και πέθανε το 2010. Πατέρας του ο Σταματομανώλης, από τους πρώτους λαγουτιέρηδες της Νάξου και αδερφός του ο Σταμάτης Μπαρδάνης. Ο Σταματογιάννης φημολογείται ότι έπαιζε και λαούτο καλύτερα από βιολί. Επίσης είχε μαθητές που συνέχισαν επαγγελματικά το βιολί όπως ο Γεώργιος Πρωτονοτάριος ή Καλύμνιος. 

Ο Βιολάτορας Γιάννης Μπαρδάνης (Σταματογιάννης) με ένα αλλιώτικο ταξίμι για τον Μανώλη Γλέζο :

«Ένα ξημέρωμα, το Μάρτη του 1949, σε μια ψαροταβέρνα στο λιμάνι της Χώρας, ξενυχτούσαν μερικοί ψαράδες παρέα με τον Σταματογιάννη να παίζει περίτεχνα το βιολί του. Ο Σταματογιάννης όταν έπαιζε μιλούσε η ψυχή του, τα μάτια του γέμιζαν δάκρυα και το βιολί του κελαηδούσε σαν αηδόνι.
Αρόδου στο λιμάνι έριξε άγκυρα το βαπόρι της γραμμής και μια μαούνα μετέφερε στο μόλο τους επιβάτες, μια παρέα χωριανούς κι έναν ταχυδρόμο πανοχωριανό με τ' αποδοσίδια του. Οι ταχυδρόμοι ήταν εκείνοι πού 'φερναν και τα νέα από τον Πειραιά. Εκείνο το ξημέρωμα έφεραν το κακό μαντάτο της απόφασης του στρατοδικείου, όπου μέρες πριν δικαζόταν ο Μανώλης Γλέζος. Η απόφαση ήταν θάνατος .

Νεκρική σιγή και παγωνιά απλώθηκε στο ταβερνάκι του λιμανιού. Οι ψαράδες άφωνοι έσκυψαν τα κεφάλια και τα μάτια καρφώθηκαν στη γη. Το βιολί όμως δεν σώπασε, ο Σταματογιάννης, απόκοσμος, βυθισμένος στους ήχους του ταξιμιού πού 'παιζε σα να μην είχε επαφή με όσα συνέβαιναν, ξάφνου σηκώνεται με το βιολί κολλημένο στο λαιμό του, το χέρι, που κρατούσε το δοξάρι, ασταμάτητα να ανεβοκατεβαίνει με μαεστρία πάνω στις χορδές του βιολιού, παίζοντας το βαρύ λυπητερό ταξίμι και με μάτια γεμάτα δάκρυα, που έτρεχαν ασταμάτητα στο πρόσωπο του, προχώρησε προς την έξοδο της ταβέρνας, παραδομένος σ' ένα βαθύ ύπνο πού 'μοιαζε του θανάτου.
Οι ψαράδες, σοκαρισμένοι από το σκληρό μαντάτο, αλλά και από την αντίδραση του Σταματογιάννη, τον παρακολουθούν που σηκώθηκε να φύγει. Όμως ο Σταματογιάννης συνέχισε να προχωράει μπροστά κατ' ευθείαν προς τη θάλασσα, κατέβηκε στη μικρή αμμουδιά, έφθασε μπροστά στο κύμα, μα και πάλι δε σταμάτησε, αλαφροπατώντας μπήκε στο νερό, παίζοντας αδιάκοπα το ταξίμι του. Έτρεξαν όλοι ξωπίσω του, άφωνοι και συνεπαρμένοι, παρακολουθούσαν μαζί με τους λιγοστούς χαμάληδες του λιμανιού και τους ταξιδιώτες πού χαν βγει από το βαπόρι, τον υπνωτισμένο Σταματογιάννη να προχωράει μέσα στη θάλασσα και να συνεχίζει να παίζει, να παίζει.

Τούτο τον παράξενο ύπνο του βιολιτζή κανένας δεν είχε το δικαίωμα να τον ταράξει.
Το λιμάνι, την ώρα της αυγής, αποκομμένο και ναρκωμένο ησύχαζε στους ήχους του βιολιού και στη μουρμούρα της θάλασσας, που σιγά σιγά τον κατάπινε όσο προχωρούσε, ώσπου φαινόταν μόνο το βιολί σηκωμένο ψηλά πάνω από το κεφάλι του, έτσι όπως το κρατούσε με το ένα χέρι και το άλλο να παίζει το δοξάρι. Κι έπαιζε σα να ήταν το τελευταίο που θα κατάπινε η θάλασσα.
Όταν ο Σταματογιάννης είχε πια σκεπαστεί ολόκληρος από το νερό μαζί με το βιολί του, που διακρινόταν όλο και λιγότερο, οι σοκαρισμένοι ψαράδες σαν από θαύμα ξύπνησαν από τη λήθη και κατάλαβαν πως ο Σταματογιάννης, στο άκουσμα του μαντάτου, επέλεξε μόνος του και με αυτόν τον τρόπο το τέλος της δικιάς του ζωής, τότε βούτηξαν χωρίς άλλη σκέψη στη θάλασσα να προλάβουν το κακό. Τον άρπαξαν μισολιπόθυμο, παγωμένο και τον έφεραν πίσω.

Ήταν μια πρωτόγνωρη, αντίδραση; μια διαμαρτυρία στο άδικο; Το μαύρο τούτο μαντάτο, της καταδίκης σε θάνατο του Μανώλη, του δικού τους Μανώλη Γλέζου ως... προδότη της πατρίδας, ήταν βαρύ.
Κείμενο της Κατερίνας Γιαννακά από το βιβλίο του Νίκου Λεβογιάννη "Νεότερη Ιστορία της Νάξου 1800-2000", τόμος β τεύχος 6 σελ. 237.
Το ίδιο κείμενο δημοσιεύτηκε στο Ημερολόγιο του Αρχιπελάγους 2020", εκδόσεις Ερίννη -Φιλιππότη».

Ο Σταματογιάννης δισκογράφησε τρία 45άρια και ένα γραμμοφωνικό δίσκο. Στο σημερινό δισκάκι παίζει εξαιρετικό βιολί και στις δυο πλευρές και αποφάσισα να ασχοληθούμε πρώτα με αυτόν και ύστερα με τον Γιώργο Μπίλη που θα αναρτηθούν αργότερα και άλλα δισκάκια του.

Ο Γιώργος Μπίλης (Γιώργος Τσιμπλάκης το κανονικό του όνομα), γεννήθηκε στο Δαμαριώνα Νάξου. Υπήρξε άφθαστος ερμηνευτής, στιχοπλόκος και σύνθετης πολλών νησιώτικων αλλά και σατυρικών τραγουδιών και παράλληλα, ιδιοκτήτης της δισκογραφικής εταιρείας «Αιγαίον».

 Έπαιζε λαούτο και ταίριαζε στιχάκια ("κοτσάκια" τα λένε στη Νάξο) την ώρα που χορεύεις. Όσοι γλέντησαν μαζί του στα πανηγύρια θα τους μείνει αξέχαστος.

Την δεκαετία του 60 και 70 δισκογράφησε περίπου είκοσι LP και πενήντα 45άρια. Πάρα πολλές ήταν και οι συνεργασίες του με διάφορους καλλιτέχνες.

Για τον Στέλιο Χρυσίνη έχουμε αναφερθεί σε παλαιότερες αναρτήσεις. Βιογραφικά στοιχεία για την Αγγελική Βαβουλά και τον κιθαρίστα Θεοδόση δεν κατάφερα να βρω.

Πληροφορίες, φωτογραφίες και το ηχητικό αρχείο …(εδώ).

 

186. DORE K-125 ΣΑΜΠΑΝΗ ΝΤΙΝΑ- ΣΑΛΕΑΣ ΝΙΚΟΣ 1966

Σαμπάνη Ντίνα- Σαλέας (Παναγιωτόπουλος) Νίκος DORE K-125 Ποιος έλατος κρατά νερό (Τσάμικο) - Μαντήλι Καλαματιανό (Διασκευή) 1966- 45rpm- 7''

Ο Νίκος Σαλέας (Παναγιωτόπουλος) γεννήθηκε στο Μεσολόγγι. Τα πρώτα του βήματα τα πήρε απ' τον πατέρα του Κώστα Σαλέα που έπαιζε ζουρνά. Την εποχή που το άστρο του Χαραλάμπου Μαργέλη, Νίκου Καρακώστα, Βάϊου Μαλλιαρά, Κώστα Γιαούζου κ.α. κορυφαίων σολίστ του κλαρίνου έδυε, δυο άλλα, του ιδίου τουλάχιστον διαμετρήματος, δίνουν στο κλαρίνο νέα υπόσταση. Δεν ήταν άλλα από αυτά του Βασίλη Σαλέα (αδερφός του Νίκου) και του Βαγγέλη Σούκα.

Εμφανίστηκε σε πολλά μεγάλα κέντρα των Αθηνών της χρυσής εκείνης εποχής, αλλά και στην επαρχία.

Αδελφοί του ήταν οι επίσης κλαρινίστες Γεράσιμος και Βασίλης (ο Μεγάλος). Ο τωρινός Βασιλάκης Σαλέας (ο νεότερος) είναι γιος του.

Βιογραφικά στοιχεία για την Ντίνα Σαμπάνη (πιθανό να έχει αλλάξει το πραγματικό επώνυμο της), δεν κατάφερα να βρω.

Φωτογραφίες και το ηχητικό αρχείο …(εδώ).